Waarom is veranderkunst belangrijk?

Ons bewuste vermogen tot aanpassing en verandering – kortweg veranderkunst – is misschien wel de belangrijkste vaardigheid in ons leven. We hebben deze vaardigheid voortdurend nodig om gelukkig te worden en te blijven. Zoals schrijver Paulo Coelho het uitdrukt: “Geluk is altijd in beweging, altijd onderweg en het enige wat je kunt doen, is het spoor volgen.”

Maar in een tijd waarin zoveel gebeurt en verandert, kan het verlangen naar stabiliteit wel eens de noodzaak van verandering overschaduwen. Hoe vaak klagen managers niet over de verandermoeheid van hun medewerkers? Ik denk dat er maar weinig mensen zijn die niet af en toe verlangen naar een pauze in de snelle veranderingen, naar een periode van rust en stilstand om even bij te tanken. Wellicht vragen sommigen zich vertwijfeld af of we ons niet beter zouden kunnen bekwamen in behoudzucht dan in veranderkunst.

Het is alleen een misverstand om te denken dat het leven ooit stabiel is geweest, of dat het ooit stabiel zal worden. Het leven bestaat uit continue aanpassingen en veranderingen. Dat is altijd zo geweest en zal altijd zo blijven. Soms lijkt er een moment van rust te zijn, maar denk maar niet dat er op dat moment niets gebeurt. Rust is niet de afwezigheid van beweging. Rust is hooguit een moment waarin verschillende bewegingen in evenwicht met elkaar bestaan.

Ook is het een misverstand dat we te allen tijde ons evenwicht zouden moeten bewaren. Er zijn situaties denkbaar waarin het gevaarlijker is om je evenwicht te bewaren dan om het te verliezen. Onze tijd is daar een voorbeeld van. De dalai lama typeerde de 21^ste eeuw onlangs als de belangrijkste eeuw in de menselijke geschiedenis. Hij heeft gelijk: we leven in een beslissende tijd. Het is echt niet voor het eerst dat de mensheid zich gesteld ziet voor grote uitdagingen en snelle veranderingen. Maar het is wel voor het eerst dat de mensheid wordt geconfronteerd met problemen die zó ernstig zijn dat de oplossing binnen enkele decennia moet worden gerealiseerd om als mensheid op aarde überhaupt nog een toekomst te hebben. En die oplossing wordt niet voor ons bedacht en uitgevoerd. Die oplossing ligt in onszelf besloten, in de gezamenlijke inspanning van zoveel mogelijk aardbewoners. Om die reden is het meer dan ooit zinvol om ons te bekwamen in de veranderkunst.

Maar wat kan een handjevol mensen uitrichten? Wat stellen individuen voor in het geweld van landen, overheden en industrieën? Het antwoord is even simpel als hoopgevend: alles. Het zijn immers individuen waaruit landen en werelddelen bestaan en het zijn individuen die overheden en industrieën kunnen maken en breken. We zijn echt niet overgeleverd aan hogere machten of krachten. Integendeel, individuen en kleine groepen burgers maken dagelijks het verschil. De wereldberoemde marketeer Rob Siltanen heeft groot gelijk als hij zegt: “Mensen die gek genoeg zijn om te denken dat ze de wereld kunnen veranderen, zijn degenen die dat doen.”

Als aanpassing en verandering zo centraal staan in ons leven, dan zou het heel onverstandig zijn om het ons gewoon te laten overkomen. Veel verstandiger is het om de regie te nemen over die aanpassings- en veranderprocessen. Als we aan het roer van ons eigen leven staan, kunnen we invloed uitoefenen op de richting waarin we bewegen. Dat vereist wel dat we ons verandervermogen onder handen nemen. We treden een tijdperk binnen waarin wendbaarheid, flexibiliteit en innovatief vermogen veel belangrijker zijn dan een lang curriculum vitae met oude kwalificaties en niet langer relevante ervaringen. Het is daarom belangrijk dat we flexibiliteit, levenslang leren en acceptatie van verandering stimuleren. We moeten dat doen bij zowel leerlingen, medewerkers als organisaties. Of, zoals de Amerikaanse president Franklin Roosevelt in de jaren dertig van de vorige eeuw zei: “We kunnen niet altijd bouwen aan een toekomst voor onze jeugd, maar we kunnen wel onze jeugd voorbereiden op de toekomst.”

Hoe staat jouw verandervermogen er eigenlijk voor?

Mensen verschillen in de mate waarin ze beschikken over veranderkracht. Je kunt vier categorieën onderscheiden:

• Onbewust onbekwaam: Ben je niet bewust bezig met aanpassen en veranderen en laat je het gewoon gebeuren? Ben je je helemaal niet bewust van je enorme veranderpotentieel, laat staan hoe je dit in je voordeel kunt gebruiken? Dan bevind je je in het goede gezelschap van velen onder ons: je bent nog onbewust onbekwaam.
• Bewust onbekwaam: Ben je wel bewust van het feit dat we onszelf continu aanpassen en veranderen, maar heb je er niet of nauwelijks controle over? Heb je duidelijke veranderdoelstellingen voor ogen, maar slaag je er toch niet in om gewenste veranderingen te realiseren? In dat geval behoor je tot de groep van bewust onbekwamen. Ook dit is een grote groep; je hoeft je nergens voor te schamen.
• Bewust bekwaam: Ben je daarentegen juist actief bezig met persoonlijke ontwikkeling en verandering? Ben je al langere tijd bezig om je verschillende verandervaardigheden eigen te maken door ermee te oefenen? Lukt het je regelmatig om gewenste veranderingen te realiseren? Dan behoor je tot de betrekkelijk selecte groep van bewust bekwamen. Ga zo door: oefening baart kunst!
• Onbewust bekwaam: Beheers je de kunst van het bewust veranderen zodanig dat je gewenste aanpassingen en veranderingen realiseert zonder er veel bij na te denken? Dan behoor je tot het selectieve gezelschap van mensen die zich onbewust bekwaam mogen noemen. Proficiat! Maar blijf je realiseren dat continu leren en verbeteren een essentieel onderdeel van veranderkunst is.

Dit boek is bedoeld voor alle vier de groepen, al zal iedere groep het op een andere manier lezen. Voor de eerste groep zal het boek wellicht voelen als een openbaring of zelfs wat overweldigend zijn. Bedenk dan dat alle begin moeilijk is en dat je nooit te oud bent om te leren. De tweede groep zal de materie naar verwachting met enige gretigheid consumeren, omdat ze handvatten zoeken voor hun eigen veranderproces. De derde groep zal meer gericht of zelfs toetsend lezen: doe ik het wel goed of kan ik het nog beter aanpakken? Vind ik wellicht een oplossing voor de weerstand die ik momenteel ervaar bij een bepaalde verandering? De laatste groep zal in eerste instantie geneigd zijn om te checken of het verandermodel wel deugdelijk is. Klopt het met de praktijk? In tweede instantie vinden zij ongetwijfeld toch inspiratie om hun intuïtieve veranderkunst te verdiepen.

Waarom is veranderkunst niet onze eerste prioriteit?

Vraag een willekeurige persoon of zijn eerste prioriteit is om zich de veranderkunst eigen te maken. De kans is groot dat hij je raar aankijkt dan wel ontkennend antwoordt. Misschien is die kans zelfs nagenoeg honderd procent. Natuurlijk is het helemaal niet zo gek dat het ons eigen maken van veranderkunst niet onze eerste prioriteit is, om een aantal redenen:

• De meesten van ons hebben een natuurlijke voorkeur voor stabiliteit en voorspelbaarheid. Dat geeft ons een veilig en stabiel gevoel, zeker in een wereld die steeds complexer wordt en sneller verandert.
• We gunnen onszelf geen tijd om ons te bekwamen in veranderkunst. Het leven is druk, erg druk. Misschien heb je al je energie nodig om je hoofd boven water te houden of sta je zelfs in de overlevingsstand.
• We blijven graag met beide benen op de grond staan. Steeds vaker klinkt de oproep om de beste versie van jezelf te worden of om je mooiste leven te leiden. Maar in de drukte van alledag komt er weinig van terecht. Menigeen schuift zijn dromen en idealen terzijde op basis van twijfel aan de vraag of ze wel te verwezenlijken zijn. ‘Veel te hoog gegrepen voor mij’ of ‘Ik moet genoegen nemen met wat ik heb,’ denken velen. ‘Het is beter om nuchter te blijven dan om te dromen.’
• We geloven niet in de maakbaarheid of veranderlijkheid van ons leven. ‘Daar kan ik niets aan doen’ of ‘Zo ben ik nu eenmaal’ zijn veelvoorkomende uitspraken over ons verandervermogen. In deze overtuigingen worden we bekrachtigd door experts die wijzen op onze statische natuur, aanleg en persoonlijkheid.

Herken je je in één of meer van de genoemde redenen? Mooi, dan ben je dit boek niet voor niets aan het lezen. Ben je benieuwd of veranderkunst misschien toch een hogere prioriteit verdient? Lees dan de volgende paragraaf.

Waarom verdient het wel de hoogste prioriteit?

Onze behoefte aan stabiliteit, rust en nuchterheid verklaart weliswaar waarom veranderkunst niet de hoogste prioriteit krijgt, maar verstandig is dat niet. Het geloof in onze onveranderlijkheid al helemaal niet. Integendeel. Laten we de vier genoemde redenen maar eens langslopen:

• Het veilige gevoel dat stabiliteit ons geeft, is bedrieglijk. Hoe veilig is het om stil te staan in een wereld die razendsnel verandert?
• Drukte is de slechtst mogelijke reden om niet te investeren in je verandervermogen. Juist door je veranderkracht te vergroten worden druk en zorgen beter hanteerbaar en neemt de stress af. Zou je niet liever aan het roer staan in jouw eigen leven? Wil je niet liever de veranderingen zelf sturen en vormgeven in plaats van erdoor te worden geleefd?
• Ieder van ons heeft zijn of haar eigen dromen en idealen. We willen onszelf maar wat graag ontwikkelen om vooruit te komen in het leven. We willen onszelf graag ontplooien om onze talenten optimaal te gebruiken. Denk bijvoorbeeld aan het vinden van meer betekenisvol werk, het aangaan van interessante vriendschappen en het realiseren van een optimale balans tussen werk en privé of tussen inspanning en ontspanning. Dat we onszelf er geen tijd voor gunnen neemt niet weg dat het ergens toch blijft knagen. Wat als ik wel meer uit dit leven zou kunnen halen? Wat als ik meer voldoening en levensgeluk zou kunnen vinden? Wat als?
• Het idee van de onveranderlijke mens berust op een mythe. In Homo plasticus laat ik zien hoe de meest recente wetenschap deze mythe volledig onderuithaalt. Inzichten uit de evolutieleer, genetica en psychologie tonen juist aan dat wij geboren aanpassers en veranderaars zijn, al verlopen veel veranderingen onbewust.

Alle redenen waarom we veranderkunst niet hoog prioriteren blijken dus drogredenen. We maken onszelf maar wat wijs om er niet mee bezig te hoeven zijn. Dat laat onverlet dat veranderkunst misschien wel de belangrijkste vaardigheid in ons leven is, zoals ook eerder gesteld.

Dit boek is bedoeld voor mensen die geïnteresseerd zijn in de kunst van veranderen of zich daarin willen bekwamen. Voor mensen die zich realiseren dat ze op aanpassingen en veranderingen – die continu plaatsvinden – slechts in beperkte mate controle hebben. Het is geschreven voor mensen die niet langer het risico willen lopen dat veranderingen onbewust plaatsvinden en niet in overeenstemming met hun eigen vrije wil zijn. Voor mensen die maximale regie over hun leven willen behouden of verkrijgen. Voor mensen die begrijpen dat de beste voorbereiding op de toekomst een investering in hun verandervermogen is.

Hoewel dit boek primair gericht is op het individu, moeten we ons realiseren dat organisaties zijn opgebouwd uit individuen. De veranderprocessen in individuen en organisaties hebben een gelijkaardige structuur: ze verlopen beide volgens dezelfde zeven stappen. Dat betekent dat ook leidinggevenden en verandermanagers hun voordeel kunnen doen met dit boek. De stappen kunnen je helpen bij het schrijven van veranderplannen en het analyseren van problemen bij veranderingsprocessen. Bovendien kun je ook een betere verandermanager worden door je eigen veranderkracht te vergroten.

Hoe dan ook hoop ik van harte dat De kunst van veranderen iedere lezer, ongeacht met welke groep hij of zij zich identificeert, helpt bij de ontwikkeling van zijn verandervermogen. Ik wens iedereen veel plezier en inspiratie bij het lezen toe.

Dit was een fragment uit mijn boek ‘De kunst van veranderen: Willen, kunnen en doen in 7 stappen’. Volgende week deel 3: Introductie van de 7 stappen.