“De merkwaardige paradox is dat wanneer ik mezelf accepteer zoals ik ben, ik kan veranderen.”

-Carl Rogers (1902-1987) Psycholoog-psychotherapeut en grondlegger van de humanistische psychologie

Problemen als kans of obstakel

De kunst van veranderen begint met de wijze waarop je tegen problemen aankijkt. Zie je problemen als cadeautjes, dan zul je groeien en jezelf ontwikkelen. Zie je problemen als narigheid waar je liever bij uit de buurt blijft, dan loop je kans om vast te lopen. Om te veranderen moeten we eerst de werkelijkheid accepteren zoals hij is. We noemen dit de acceptatie-paradox. Wie de werkelijkheid niet accepteert, loopt het risico erin verstrikt te raken. Zo kun je anderen de schuld geven en ertegen vechten (‘die ander is schuldig en moet worden gestraft’), maar dan loop je de kans om jezelf te verliezen in agressie en boosheid. Ook kun je je wentelen in slachtofferschap (‘wat erg dat mij dit overkomt’) met als risico dat je overweldigd wordt door angst en somberheid. Natuurlijk zijn ontkenning (‘er is niets aan de hand’) en hoogmoed (‘de ander heeft een probleem, ik niet’) ook nog mogelijkheden en dan verandert er sowieso niets.

Acceptatie als startpunt voor verandering

Accepteer dus gewoon wat er is: ‘Ja, dat heb ik niet goed gedaan’ of ‘Ja, mijn partner en ik zijn van elkaar verwijderd geraakt’. Vervolgens kijk je er met respect en mildheid naar en zet je er een punt achter. Daardoor ontstaat ruimte en vind je de kracht voor aanpassing of verandering vanzelf. Je blijft niet hangen in hoe erg het allemaal is, maar staat open voor oplossingen. Zonder acceptatie kom je in een strijd terecht die je niet kunt winnen.

Mildheid in een wereld vol ongeduld

Met respect en mildheid naar problemen kijken is lastig. Mensen winden zich tegenwoordig gemakkelijk op. Tolerantie heeft plaatsgemaakt voor intolerantie en geduld voor ongeduld. Om het minste of geringste kan de vlam in de pan slaan. Dat lucht wellicht even op, maar het is geen goed recept voor verandering. Om ruimte voor verandering te creëren moet je het tegendeel doen. Kijk eens naar de werkelijkheid zonder er direct iets van te vinden. Misschien is het allemaal niet ideaal, maar probeer jezelf ervan te weerhouden om de bestaande situatie te diskwalificeren. Dat staat verandering in de weg, niet alleen bij jezelf maar ook bij anderen.

Waarom weerstand ontstaat

Een mild en respectvol perspectief op de bestaande situatie sluit ook aan bij onze behoefte aan samenhang. Mensen maken van hun leven graag een consistent verhaal, waarbij de opeenvolgende gebeurtenissen en acties logisch en begrijpelijk zijn. Daarom schieten we vaak in het defensief als ons wordt verteld dat we het helemaal fout doen. Je ziet dit mechanisme overal. Boeren komen in opstand als je alleen maar focust op milieuvervuiling en wat er allemaal verkeerd gaat. Medewerkers komen in opstand als je hun werkprocessen afdoet als inefficiënt en verouderd. Je partner schiet in de weerstand als je uitlegt wat hij of zij jou allemaal heeft misdaan. De mensen over wie het gaat voelen zich niet gezien en niet geaccepteerd. De natuurlijke reactie is dan om zich te verzetten tegen verandering.

Veranderen begint met erkenning

Mensen hebben behoefte aan liefde, waardering, respect en erkenning: gezien, gehoord en begrepen worden. Als je wilt dat mensen veranderen, dan kun je beter aangeven wat ze al goed doen en hoe dat kan helpen om de volgende stappen te nemen. Dit geldt overigens niet alleen voor anderen, maar ook voor jezelf. Vertel jezelf dat je het allemaal verkeerd hebt gedaan en je komt in zak en as te zitten. Het is beter om je te realiseren dat er een reden is waarom de dingen zijn zoals ze zijn en ze in een ontwikkelperspectief te plaatsen. Je zult zien dat je motivatie tot verandering direct een boost krijgt.

Opdracht: Leer met respect en mildheid naar problemen te kijken

Neem een probleem dat je moeilijk vindt om te accepteren. Zet vervolgens op een rij wat maakt dat je de situatie onacceptabel vindt. Probeer jezelf niet te censureren. Onderstreep vervolgens alle oordelen over de situatie. Lees een van de oordelen hardop voor en probeer dit oordeel vervolgens los te laten. Bekijk de situatie met zoveel mogelijk respect en mildheid. Kijk of je in staat bent om de situatie te accepteren zonder het oordeel opnieuw te vellen. Doe dit achtereenvolgens voor alle oordelen. Heb je alle oordelen gehad, stel je dan de vraag of het nu makkelijker is om de situatie te accepteren dan vóór deze oefening. Wat denk je: is het nu moeilijker of makkelijker geworden om te gaan veranderen?

Voorbeeld:

Situatie die ik moeilijk vind om te accepteren:

• dat ik te weinig sport

Wat maakt dat ik het onacceptabel vind (oordeel):

• ik ben een slappeling
• eerdere pogingen zijn mislukt, dus ik mis doorzettingsvermogen
• mijn vrienden sporten wel
• anderen vinden me vast een loser

Groepsvariant: Met grotere teams is het verstandig om eerst in tweetallen te werken en elkaar te bevragen over de oordelen: wat maakt dat je dit oordeel over de situatie hebt? Kun je er ook anders naar kijken? Is er misschien een goede reden waarom de situatie zich zo heeft ontwikkeld? Moedig de ander aan om met meer respect en mildheid naar de huidige situatie te kijken. Doe dit circa 10 minuten per persoon. Vervolgens kun je jullie bevindingen terugkoppelen in de plenaire groep.

Plaats in het 7-stappenmodel

Dit was de eerste les behorende bij de tweede stap: De acceptatie-paradox.

• Stap 1: Erken nut of noodzaak
• Stap 2: De acceptatie-paradox
• Stap 3: De prijs van stabiliteit
• Stap 4: Bepaal de urgentie
• Stap 5: Verander tijdig
• Stap 6: Maak een kosten-batenanalyse
• Stap 7: De kracht van openheid

Dit was een fragment uit mijn boek ‘De kunst van veranderen: Willen, kunnen en doen in 7 stappen’. Volgende week les 3: De prijs van stabiliteit.